Poprawna forma to „kupować”, a „kupywać” jest błędem językowym. Warto zapamiętać ten wyjątek, bo nawet osoby na co dzień starannie mówiące po polsku mylą te wyrazy. Poniżej wyjaśniamy, skąd bierze się zamieszanie i jak unikać podobnych pomyłek.
Dlaczego forma kupywać jest niepoprawna?
Bezokolicznik kupować to czasownik niedokonany odpowiadający dokonanemu kupić. W polszczyźnie ogólnej występuje wyłącznie z przyrostkiem -ować, natomiast wariant z cząstką -yw- nie ma akceptacji normatywnej. Błędny zapis „kupywać” pojawia się czasem w mowie potocznej, a także w niektórych gwarach, zwłaszcza na Mazowszu, lecz nie należy go stosować w wypowiedziach starannych.
Skąd bierze się pomyłka? Otóż wiele czasowników niedokonanych utworzonych od czasowników dokonanych zakończonych na -ić przyjmuje końcówkę -ywać. Mówimy na przykład zakupywać, odkupywać, przekupywać czy skupywać. Przez analogię część osób tworzy więc formę „kupywać”, uznając ją za logiczną. Tymczasem ten bezokolicznik stanowi wyjątek od reguły i trzeba go po prostu zapamiętać.
Już w 1938 roku Stanisław Szober w swoim słowniku poprawnej polszczyzny przestrzegał przed myleniem tych konstrukcji. Wskazywał, że od kupić należy tworzyć kupować, ale od form przedrostkowych – na przykład dokupić – dokupywać, skupić – skupywać, rozkupić – rozkupywać, podkupić – podkupywać. To rozróżnienie do dziś bywa źródłem wątpliwości.
Skąd się bierze problem z formami zakupywać i wykupywać?
Trudność wynika z tego, że w języku polskim obok owego czasownika funkcjonuje wiele poprawnych wyrazów zawierających -yw-. Wystarczy wspomnieć takie pary jak wykupić – wykupywać, odkupić – odkupywać czy obkupić się – obkupywać się. Gdy ktoś słyszy te formy, naturalnie zakłada, że od kupić także powinno powstać „kupywać”. Nic bardziej mylnego – w tym jednym przypadku norma jest inna.
Co ciekawe, językoznawcy z czasem zaakceptowali pewne formy oboczne wzorowane właśnie na tym czasowniku. Już słownik pod redakcją Witolda Doroszewskiego z 1973 roku dopuszczał oboczność dokupywać / dokupować oraz skupywać / skupować. Obecnie formy takie jak wykupować, zakupować, rozkupować czy obkupować się traktuje się jako potoczne odpowiedniki wyrazów z przyrostkiem -yw-. W starannej polszczyźnie lepiej jednak wybierać warianty zalecane, czyli wykupywać, zakupywać, rozkupywać i podobne.
| Czasownik dokonany | Forma niedokonana zalecana | Forma potoczna oboczna |
| kupić | kupować | – |
| dokupić | dokupywać | dokupować |
| skupić | skupywać | skupować |
| wykupić | wykupywać | wykupować |
| odkupić | odkupywać | odkupować |
| zakupić | zakupywać | zakupować |
| rozkupić | rozkupywać | rozkupować |
| podkupić | podkupywać | podkupować |
| obkupić się | obkupywać się | obkupować się |
Osobnej uwagi wymaga para okupywać i okupować. Pierwszy czasownik wiąże się z okupić, czyli „przypłacić coś czymś, osiągnąć coś znacznym kosztem”, na przykład okupywać winy. Drugi pochodzi od rzeczownika okupacja i oznacza „bezprawnie zajmować jakieś miejsce”, jak w wyrażeniu okupować budynek. Mylenie tych dwóch wyrazów również bywa częste.
Jak odmieniać czasownik kupować w czasie przeszłym?
Prawidłowa odmiana w czasie przeszłym opiera się na temacie kupowa-, a nie kupywa-. Często słyszy się niepoprawne „kupywałem” czy „kupywaliśmy”, które są efektem tego samego błędu analogicznego. W formach czasu przeszłego należy konsekwentnie używać cząstki -owa-.
Liczba pojedyncza
W liczbie pojedynczej poprawne są następujące formy:
- kupowałem (rodzaj męski)
- kupowałam (rodzaj żeński)
- kupowałeś (rodzaj męski)
- kupowałaś (rodzaj żeński)
- kupowało (rodzaj nijaki)
Liczba mnoga
W liczbie mnogiej z kolei stosuje się warianty:
- kupowaliśmy (rodzaj męskoosobowy)
- kupowałyśmy (rodzaj niemęskoosobowy)
- kupowaliście (rodzaj męskoosobowy)
- kupowałyście (rodzaj niemęskoosobowy)
- kupowali (rodzaj męskoosobowy)
- kupowały (rodzaj niemęskoosobowy)
Jakie inne błędy językowe popełniamy przez analogię?
Błędne „kupywać” to tylko jeden z wielu przykładów, w których analogia do innych form prowadzi do pomyłek. Podobne zjawisko obserwujemy przy czasownikach nieregularnych czy wyrazach o nietypowej odmianie. W codziennej mowie wciąż pojawiają się konstrukcje typu wziąść zamiast wziąć czy poszłem zamiast poszedłem.
W tabeli zestawiono najczęstsze błędy tego rodzaju wraz z poprawnymi odpowiednikami:
| Błędna forma | Poprawna forma | Uwaga |
| wziąść | wziąć | bezokolicznik |
| poszłem | poszedłem | czas przeszły |
| swetr | sweter | rzeczownik |
| szedli | szli | czas przeszły |
| wogle | w ogóle | wyrażenie przyimkowe |
| doszłem | doszedłem | czas przeszły |
| wzięłem | wziąłem | czas przeszły |
| dobrzejszy | lepszy | stopień wyższy |
| źlejszy | gorszy | stopień wyższy |
| waszy / naszy | wasz / nasz | zaimki dzierżawcze |
Jak poprawne użycie czasownika kupować wygląda w literaturze?
Znakomici polscy pisarze posługują się tą formą w sposób naturalny i bezbłędny. Czesław Miłosz w „Abecadle Miłosza” wspomina choćby o przedświątecznym kupowaniu choinki, podkreślając, jak trudno znaleźć drzewko idealne. Użycie tego czasownika u noblisty nie budzi żadnych wątpliwości.
Co prawda trzeba pamiętać o tym, co zdarza się nam przed Bożym Narodzeniem, kiedy wybieramy się kupować choinkę. Rzędy ślicznych drzewek, z daleka wszystkie zdają się znakomite, ale z bliska prawie żadne nie odpowiada naszym wymaganiom drzewka idealnego.
Również Andrzej Stasiuk w powieści „Biały kruk” opisuje tłum ludzi idących sprzedawać i nabywać, co potwierdza poprawną praktykę językową. Władysław Stanisław Reymont w „Chłopach” pisze o zakazie kupowania ziemi, a Cyprian Kamil Norwid o postanowieniu, by nie kupować niczego od podejrzanych ludzi. Wszystkie te przykłady pokazują, że jedyną akceptowaną formą jest kupować, natomiast „kupywać” nigdy nie trafiło do starannej polszczyzny.
Jeśli chcesz uniknąć pomyłki, pomyśl o podobnych czasownikach zakończonych na -ować, takich jak budować, malować czy rysować. Dzięki temu skojarzeniu łatwiej zapamiętać, że poprawny bezokolicznik brzmi kupować, a nie „kupywać”.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Dlaczego forma „kupywać” jest niepoprawna?
Bezokolicznik od „kupić” w normie ogólnej brzmi „kupować”, a wariant z ’-yw-’ nie jest akceptowany w starannej polszczyźnie.
Skąd bierze się skłonność do tworzenia „kupywać”?
Ludzie tworzą tę formę przez analogię do innych czasowników z końcówką ’-ywać’ utworzonych od czasowników zakończonych na ’-ić’, co prowadzi do błędnego uogólnienia.
Jak poprawnie odmieniać „kupować” w czasie przeszłym?
W czasie przeszłym używa się tematu 'kupowa-’, np. 'kupowałem’ lub 'kupowałaś’, a nie form z 'kupywa-’.
Czy formy takie jak „zakupywać” i „wykupować” są poprawne?
Warianty z ’-yw-’ jak 'zakupywać’ czy 'wykupywać’ są zalecane, natomiast potocznie funkcjonują też oboczności z ’-ować’.
Jak odróżnić „okupywać” od „okupować”?
„Okupywać” wiąże się z 'okupić’ i oznacza przypłacanie czegoś, a 'okupować’ pochodzi od 'okupacja’ i oznacza bezprawne zajmowanie miejsca.
Czy „kupywać” pojawia się w gwarach lub mowie potocznej?
Tak, forma ta występuje czasem w potocznej mowie i niektórych gwarach, zwłaszcza mazowieckich, lecz nie należy jej używać w wypowiedziach formalnych.
Jak uniknąć podobnych błędów językowych przez analogię?
Warto porównywać z prawidłowymi czasownikami zakończonymi na ’-ować’ i zapamiętać wyjątki, zamiast mechanicznie stosować analogię.
